Gelişten geri dönüşe: Suriyeli ve Afgan göçünün Türkiye ekonomisine etkileri

Bu yazı, Suriyeli ve Afgan göçünün Türkiye ekonomisine etkilerini 2011–2026 dönemi için inceleyen çalışmamın kısa özetidir. Tablolar ve kaynaklarla birlikte tam metni yazının sonunda PDF olarak bulabilirsiniz.

Temel bulgu

Göçün ekonomik etkisi ne salt bir “yük” ne de salt bir “fırsat”tır. Kazançlar ve maliyetler sektörlere ve toplumsal gruplara göre farklı dağılır.

Rakamlarla göçün seyri

Geçici koruma altındaki Suriyeli sayısı 2021’de 3.737.369 ile zirve yaptı.
Göç İdaresi’nin Haziran 2026 verilerine göre bu sayı 2.255.031’e geriledi.
2016’dan bu yana 1.440.123 Suriyeli ülkesine döndü. Bunların 700.120’si 8 Aralık 2024’teki rejim değişikliğinden sonra döndü.
Afgan göçü ise kitlesel bir dalga değil, çoğunlukla İran üzerinden süren düzensiz bir akıştır. 2014’ten Temmuz 2024’e kadar yakalanan Afgan uyruklu düzensiz göçmen sayısı 766.587’dir.

İki grubun hukuki durumu farklıdır. Suriyeliler geçici koruma altındadır ve sağlık, eğitim gibi hizmetlere erişebilir. Afganlar ise bireysel başvuru yapar ya da düzensiz göçmen konumunda kalır. Bu fark, ekonomik etkinin hangi kanaldan aktığını belirler.

Emek piyasası

Göçün en belirgin özelliği kayıt dışılıktır. 2011–2017 arasında yalnızca 41.948 Suriyeliye çalışma izni verildi; çalışan Suriyelilerin yaklaşık yüzde 95’i kayıt dışıydı.
2024’te çalışma izni verilen Suriyeli sayısı 117.334’tür. Kayıt dışı çalışanlar için tahminler ise çok farklı: bir tahmin toplam çalışan Suriyeli sayısını yaklaşık 500 bin verirken, Ekim 2024 haberlerinde 600–700 bin Suriyelinin kayıt dışı çalıştığı yazıldı.
2026’da geçici koruma kapsamındakiler için çalışma izni zorunluluğu kaldırıldı ve muafiyet getirildi.
Göçmen emeği tekstil, inşaat ve tarım gibi emek yoğun sektörlerde işverenlere maliyet avantajı sağladı. Buna karşılık kayıt dışı çalışan, düşük eğitimli yerli işçiler üzerinde rekabet baskısı yarattı.

Kamu maliyesi

AB, 2011’den bu yana Türkiye’deki mülteciler ve ev sahibi topluluklar için sağladığı toplam desteğin 2023 itibarıyla 10 milyar avroya yaklaştığını açıkladı. Bunun 6 milyar avrosu 2016–2019 FRIT programından geldi.
“Kızılay Kart” olarak bilinen Sosyal Uyum Yardımı, 1,5 milyon mülteciye nakit destek sağladı. Bu paranın neredeyse tamamı Türkiye’de market, kira ve faturalara harcanarak yerel talebe dönüştü.
Kayıt dışılık, göçmenlerin vergi ve prim yoluyla bütçeye katkısını sınırladı. 2017 verilerine dayanan bir hesaplamaya göre kayıt dışı çalışan Suriyelilerin kayda alınması SGK’ya yılda 7 milyar TL ek gelir sağlayabilirdi.

Girişimcilik ve ticaret

2010–2017 arasında 6.589 Suriye ortaklı şirket kuruldu.
TOBB’un Şubat 2026 verilerine göre o ay kurulan 804 yabancı ortaklı şirketin 380’i Suriye ortaklıdır.
Türkiye’nin Suriye’ye ihracatı 2025’te yüzde 69,6 artarak 2 milyar 568 milyon dolara çıktı.

Konut

Göç, göçmenlerin yoğun yaşadığı ilçelerde kiralar üzerinde ek baskı yarattı. Ancak 2021 sonrasındaki kira artışlarının asıl nedenleri yüksek enflasyon, inşaat maliyetleri, konut arzındaki yetersizlik ve deprem sonrası iç göçtür. Suriyeli nüfus azalırken kiraların artmaya devam etmesi de bunu gösterir.

Geri dönüşün riskleri ve fırsatları

Risk: Emek yoğun sektörlerde işgücü açığı ve ücret baskısı. Göçmenlerin yoğun yaşadığı semtlerde kira ve esnaf gelirlerinde düşüş.
Fırsat: Türkiye’de yaşamış, Türkçe bilen geri dönüşçüler Suriye’nin yeniden yapılanmasında Türk firmaları için ticari köprü olabilir.

Öneriler

Göç politikası emek piyasası planlamasıyla birlikte ele alınmalı; geri dönüşlerin sektörel işgücüne etkisi düzenli izlenmeli.
Çalışma izni muafiyeti, işverenlere prim teşvikleri ve denetimle desteklenmeli.
Göçün kamu maliyesine etkisine ilişkin harcama verileri ayrıntılı ve düzenli yayımlanmalı.
Türkiye’de doğup büyüyen Suriyeli gençlerin eğitim ve kayıtlı istihdam yoluyla ekonomiye katılımı uzun vadeli bir öncelik olmalı.