Yerel afet, ulusal maliyet: Çanakkale'deki afetler Türkiye ekonomisini nasıl etkiler?

Bu yazı, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Doğal Afetler ve Risk Yönetimi programındaki çalışmamın kısa özetidir. Tablolar ve kaynaklarla birlikte tam metni yazının sonunda PDF olarak bulabilirsiniz.

Temel fikir

Bir afetin ekonomik etkisi genellikle yaşandığı yerle sınırlı sanılır. Oysa ulusal ölçekte kritik altyapıya ev sahipliği yapan bir ilde yaşanan küçük bir afet bile ülke ekonomisine yayılan zincirleme sonuçlar doğurabilir. Çanakkale bunun açık bir örneğidir.

Ölçeği hatırlamak için: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 6 Şubat 2023 depremlerinin ekonomiye toplam maliyetini yaklaşık 103,6 milyar dolar olarak tahmin etmiştir. Bu, 2023 milli gelirinin yaklaşık yüzde 9’u demektir.

Çanakkale neden ulusal bir düğüm noktası?

Çanakkale Boğazı: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı verilerine göre 2025’te Boğaz’dan 44.468 gemi geçmiş ve 570,3 milyon ton yük taşınmıştır. Aynı yıl İstanbul Boğazı’ndan 40.172 gemi ve 422,8 milyon ton yük geçmiştir. Boğaz’daki bir aksama küresel emtia piyasalarını da etkiler.
Enerji: İlde toplam kurulu gücü yaklaşık 3.575 MW olan beş kömürlü termik santral vardır. Bunların çoğu kıyıdadır ve yakıtını deniz yoluyla alır.
Ulaşım: 1915 Çanakkale Köprüsü ve Malkara–Çanakkale Otoyolu, İstanbul’a girmeden Avrupa ile Batı Anadolu’yu bağlar.
Tarım: Biga, Bayramiç, Ezine ve Karamenderes ovaları; domates, çeltik, zeytin, elma ve süt ürünlerinde ulusal pazara katkı sağlar.
Turizm ve kültürel miras: Gelibolu Yarımadası Tarihi Alanı, Truva, Assos, Bozcaada ve Gökçeada ili önemli bir kültür ve kıyı turizmi merkezi yapar.

Afet profili

Çanakkale deprem, orman yangını, kuraklık ve taşkın tehlikelerini bir arada taşır.

Deprem: İl, Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun güney kolu üzerindedir. 21 Ocak 2025’te Ayvacık’ta 5,2, Mart 2026’da Gökçeada açıklarında 5,1 büyüklüğünde depremler kaydedilmiştir.
Kuraklık: 2025’te kentin içme suyunu karşılayan Atikhisar Barajı’nda doluluk yüzde 37’ye, Bayramiç Barajı’nda yüzde 12’ye düşmüştür.
Taşkın: Kurak geçen 2025’in ardından yoğun yağışlarla Atikhisar Barajı Nisan 2026’da yüzde 100 doldu ve Valilik taşkın uyarısı yaptı. Bir yıldan kısa sürede kuraklıktan taşkın riskine geçildi.

Vaka: Ağustos 2025 yangınları

8–12 Ağustos 2025 arasında il merkezinin çevresinde iki büyük orman yangını yaşandı:

Sarıcaeli yangını (8–9 Ağustos): Boğaz’daki gemi trafiği çift yönde askıya alındı, havalimanı uçuşlara kapatıldı. Yaklaşık 617 hektar orman zarar gördü.
Kepez–Dardanos yangını (11–12 Ağustos): Havalimanı yeniden kapatıldı, Çanakkale–İzmir karayolu trafiğe kapandı, Boğaz’da güneyden kuzeye gemi trafiği durdu. 2.090 kişi tahliye edildi, Sahil Güvenlik 348 kişiyi deniz yoluyla kurtardı. 543 hektar orman yandı.

Toplam yaklaşık 1.160 hektarlık yerel bir afet; aynı anda uluslararası deniz trafiğini, havalimanını ve ana karayollarını aksattı.

Risk finansmanı açığı

DASK verilerine göre Çanakkale’de konutların yaklaşık yüzde 43’ü zorunlu deprem sigortasından yoksundur. Orman yangını, taşkın ve kuraklık kayıpları ise büyük ölçüde sigorta sisteminin dışında kalır ve kamu bütçesine yüklenir.

Öneriler

İl afet planları il sınırıyla kalmamalı; Boğaz, santraller, köprü ve havalimanının ulusal ekonomideki rolünü hesaba katmalı.
Boğaz çevresindeki yangınlarda hava araçları ile gemi trafiğinin kesişmesini en aza indiren protokoller geliştirilmeli.
Orman ile iç içe kıyı yerleşimlerinde yangın emniyet şeritleri ve tahliye planları zorunlu olmalı.
Termik santraller ve iletim hatlarının deprem ve yangın dayanıklılığı bağımsız olarak denetlenmeli.
Kentin tek içme suyu kaynağına bağımlılığı azaltılmalı.
Sel, heyelan ve yangını da kapsayan zorunlu afet sigortası hayata geçirilmeli.